“Con đang chơi gì đấy?” — “Không biết.” “Vui không?” — “Vui.” Rồi hết chuyện. Ba mẹ nào ngồi cạnh con lúc con dùng điện thoại cũng từng có đoạn hội thoại cụt như vậy. Lỗi không nằm ở con. Những câu hỏi đó hoặc chỉ cần trả lời một chữ, hoặc đến đúng lúc con đang bận tay nhất. Bài này nói về cách hỏi để mười lăm phút màn hình thành mười lăm phút con kể, con giải thích, con tranh luận — với danh sách câu hỏi dùng được ngay, chia theo tình huống và độ tuổi.
Câu hỏi kiểm tra và câu hỏi mở: khác nhau ở chỗ ai là người biết
Hầu hết câu người lớn hỏi trẻ là câu kiểm tra: người hỏi đã biết đáp án, chỉ xem con có biết không. “Con vật này là con gì?”, “Cái váy màu gì?”, “Một cộng một bằng mấy?”. Trẻ nhận ra rất nhanh đó là bài kiểm tra — và trả lời ngắn nhất có thể cho xong.
Câu hỏi mở thì ngược lại: chỉ con biết câu trả lời, vì nó nằm trong đầu con. “Sao Gấu Bơ lại bị ho nhỉ?”, “Nếu con là khách thì con mua gì?”, “Rồi sau đó thì sao?”. Không có đáp án sai, nên con không cần dè chừng.
Mẹo nhận biết nhanh: nếu ba mẹ đoán trước được câu trả lời của con, đó là câu kiểm tra.
Hỏi lúc nào: chờ khoảng lặng, đừng chen vào lúc con đang kéo
Trẻ nhỏ chưa làm hai việc cùng lúc giỏi. Hỏi đúng lúc con đang kéo một món đồ qua màn hình là con sẽ hoặc bỏ câu hỏi, hoặc buông tay. Những khoảng lặng tự nhiên để hỏi:
- Khi nhân vật đang đi từ chỗ này sang chỗ khác.
- Khi một việc vừa xong (bánh vừa ra lò, khách vừa mua hàng xong).
- Khi con dừng tay nhìn quanh, chưa biết làm gì tiếp.
- Khi màn hình đang chuyển cảnh.
Hỏi xong thì chờ. Người lớn thường chịu im lặng được khoảng hai ba giây rồi hỏi tiếp hoặc tự trả lời thay. Trẻ bốn năm tuổi cần lâu hơn thế để sắp xếp một câu. Đếm thầm tới năm trước khi nói thêm bất cứ điều gì — nhiều ba mẹ thử cách này thấy con nói dài hơn hẳn.
Những câu hỏi mở dùng được ngay, theo tình huống
| Tình huống trên màn hình | Câu hỏi mở | Thay cho câu |
|---|---|---|
| Con đang chọn quần áo cho nhân vật | “Hôm nay bạn ấy định đi đâu mà mặc bộ này?” | “Váy này màu gì?” |
| Nhân vật đang ở bệnh viện, bạn bị ốm | “Bạn ấy bị ốm từ lúc nào nhỉ? Hôm qua bạn ấy làm gì?” | “Cái này là ống nghe hay nhiệt kế?” |
| Con đang bán hàng | “Cửa hàng của con tên là gì? Hàng nào bán chạy nhất?” | “Con bán được mấy cái rồi?” |
| Con vừa làm xong một cái bánh | “Bánh này làm cho ai? Người đó có thích dâu không?” | “Bánh đẹp không?” |
| Trời trong ứng dụng đổi sang mưa | “Mưa thế này thì bạn thỏ muốn làm gì?” | “Trời đang nắng hay mưa?” |
| Con đứng yên chưa biết làm gì | “Nếu con là thỏ, giờ con muốn đi đâu?” | “Sao con không chơi nữa?” |
| Con vừa quay xong một đoạn phim | “Đoạn nào con thấy buồn cười nhất?” | “Con làm xong chưa?” |
Để ý cột thứ ba: nhiều câu trong đó là câu đếm (“mấy cái”) hoặc câu đánh giá (“đẹp không”). Câu đếm kéo con về phía số lượng, câu đánh giá bắt con phải đoán ý người lớn. Cả hai đều làm cuộc nói chuyện ngắn lại.
Theo từng độ tuổi
3–4 tuổi: câu hỏi chọn một trong hai
Trẻ ba bốn tuổi thường chưa trả lời được câu “tại sao” dài. Câu hỏi chọn giữa hai thứ cụ thể giúp con có điểm bám: “Mình mời Gấu Bơ ăn bánh hay uống trà?”. Con chọn xong, ba mẹ nói tiếp theo lựa chọn đó. Đây là câu hỏi hẹp, nhưng vẫn là câu mở vì không có đáp án đúng.
5–6 tuổi: “tại sao”, “nếu… thì”
Tuổi này con bắt đầu thích giải thích và thích tưởng tượng điều chưa xảy ra. “Nếu thỏ không tìm thấy đèn pin thì sao?”, “Tại sao Mèo Mây lại đánh rơi hộp bút?”. Câu trả lời có thể rất vô lý — đừng sửa, hãy hỏi tiếp “rồi sao nữa?”.
7–8 tuổi: ý kiến và kế hoạch
Trẻ lớn hơn thích được hỏi ý kiến như người lớn. “Nếu con làm ra ứng dụng này, con thêm chỗ nào?”, “Con thấy chỗ nào trong ứng dụng khó dùng cho em bé ba tuổi?”, “Tập phim sau con định quay ở đâu?”. Những câu này còn giúp ba mẹ biết con nghĩ gì về chính thứ con đang dùng.
Ba cách “hỏi” mà không cần dấu chấm hỏi
- Tường thuật. Nói thành tiếng những gì đang diễn ra, như bình luận viên: “Ồ, thỏ đang đi vào bếp… mở tủ lạnh… lấy ra quả trứng.” Trẻ thường chen vào để sửa hoặc kể tiếp. Cách này hợp với trẻ không thích bị hỏi.
- Kể sai cố ý. “Thỏ đang cho cá vào lò nướng à?” — “Không phải! Bánh dâu mà!”. Được sửa lỗi người lớn là niềm vui lớn của trẻ nhỏ, và con sẽ giải thích rất kỹ.
- Đổi vai: con làm hướng dẫn viên. “Mẹ không biết dùng cái này, con chỉ mẹ với.” Con phải diễn đạt từng bước bằng lời — việc này khó hơn tự làm, và con rất hãnh diện khi làm được.
Mười lăm phút, chia ba
Một cách sắp xếp nhiều nhà dùng được:
- Năm phút đầu: chỉ xem. Ba mẹ ngồi cạnh, không hỏi. Để con vào mạch chơi, và để ba mẹ biết con đang làm gì.
- Năm phút giữa: hỏi vào khoảng lặng. Một hai câu mở, chờ trả lời, đi theo câu trả lời của con.
- Năm phút cuối: con làm hướng dẫn viên. Con chỉ ba mẹ một việc con vừa khám phá. Kết thúc ở đây vừa có điểm dừng tự nhiên vừa để con rời màn hình trong cảm giác mình giỏi một thứ gì đó.
Điều không nên hỏi
- “Con được mấy sao?”, “Con hơn bạn không?” Những câu này dạy con rằng thứ đáng quan tâm là thứ hạng. Với ứng dụng nhập vai không có điểm số như Thỏ Dâu, đừng tự đặt thêm điểm số bằng lời.
- “Sao con làm thế?” với giọng trách. Cùng chữ “sao”, nhưng giọng khác thì con nghe thành câu phê bình và im luôn.
- Hỏi dồn nhiều câu một lúc. Trẻ chỉ trả lời câu cuối cùng, hoặc không câu nào.
- Khen chung chung liên tục. “Giỏi quá” sau mỗi thao tác làm con chuyển sự chú ý sang chờ lời khen. Nói lại cụ thể điều con làm (“con đưa đúng cái túi chườm cho bạn rồi kìa”) cho con biết ba mẹ thật sự đang xem.
Sổ sticker trong Thỏ Dâu là một ví dụ tốt để nói chuyện mà không thành đếm: thay vì “con có bao nhiêu sticker rồi?”, hỏi “sticker này là lúc con làm gì thế?”. Mỗi sticker là một kỷ niệm con có thể kể lại.
Câu hỏi thường gặp
Câu hỏi mở cho trẻ mầm non là gì?
Là câu hỏi mà chỉ trẻ mới biết câu trả lời vì nó nằm trong suy nghĩ của con, ví dụ “bạn ấy định đi đâu mà mặc bộ này?”. Ngược lại, câu hỏi kiểm tra như “váy màu gì?” là câu người lớn đã biết đáp án.
Vì sao con chỉ trả lời “không biết” khi được hỏi?
Thường vì câu hỏi quá rộng như “hôm nay thế nào?”, hoặc hỏi đúng lúc con đang bận tay. Hỏi cụ thể vào chuyện đang diễn ra, chờ khoảng lặng tự nhiên và đợi ít nhất năm giây để con trả lời.
Làm sao nói chuyện với con khi con đang dùng điện thoại?
Ngồi xem vài phút trước khi hỏi, rồi hỏi vào lúc nhân vật đang di chuyển hay vừa xong một việc. Có thể tường thuật những gì đang diễn ra hoặc nhờ con hướng dẫn ba mẹ, trẻ thường nói nhiều hơn khi không bị hỏi dồn.
Trẻ 3 tuổi thì nên hỏi thế nào?
Trẻ ba bốn tuổi dễ trả lời câu hỏi chọn giữa hai thứ cụ thể, như “mời bạn ăn bánh hay uống trà?”. Sau khi con chọn, ba mẹ nói tiếp theo lựa chọn đó để cuộc trò chuyện kéo dài.
Có nên khen con liên tục khi con chơi không?
Khen chung chung sau mỗi thao tác dễ làm con chờ lời khen thay vì tập trung vào việc mình làm. Nói lại cụ thể điều con vừa làm cho con biết ba mẹ đang thật sự chú ý.
Mười lăm phút ngồi cùng con dùng màn hình nên làm gì?
Có thể chia ba: năm phút chỉ xem, năm phút hỏi một hai câu mở vào khoảng lặng, năm phút cuối để con làm hướng dẫn viên chỉ ba mẹ một việc. Cách này vừa có trò chuyện vừa có điểm dừng tự nhiên.
