Khi thi đua với bạn chênh trình độ, cách chấp công bằng nhất là so mỗi người với chính mình: tính phần trăm tiến bộ so với mốc ban đầu thay vì so điểm thô. Nếu nhóm thích so điểm thẳng, có thể dùng điểm chấp cố định kiểu golf hoặc chia bảng theo trình độ. Bài này đưa ra bốn cách chấp có ví dụ cụ thể, so sánh ưu nhược, và cách chặn người "giấu nghề" ở tuần đầu để được chấp nhiều.
Vì sao cần chấp
Một nhóm bạn hiếm khi đều tay. Người chơi mỗi tối, người cả tuần mới mở máy một lần; người hai mươi tuổi phản xạ nhanh, người năm mươi tuổi cầm máy chưa quen. So điểm thô thì ngày đầu tiên đã biết ai thắng cả mùa. Người đứng cuối hiểu điều đó ngay, và lặng lẽ thôi gửi kết quả.
Chấp điểm không phải là thương hại người yếu. Nó là cách làm cho kết quả chưa biết trước, thứ làm thi đua đáng xem. Thể thao chuyên nghiệp hiểu điều này từ lâu: golf có hệ thống điểm chấp chính thức, đua ngựa có cân chấp, nhiều giải chia hạng theo cân nặng hay độ tuổi.
Cách 1: tính phần trăm tiến bộ so với chính mình
Đây là cách chúng tôi khuyên dùng cho phần lớn nhóm bạn. Mỗi người có một mốc ban đầu; kết quả cuối mùa được so với mốc của chính người đó.
Cách tính
- Với đề tính điểm (điểm cao là tốt, như Thử thách ngày của Không Chiến): tiến bộ = (điểm cuối − điểm mốc) ÷ điểm mốc × 100%.
- Với đề tính giờ (thời gian ngắn là tốt, như chế độ Tính giờ của Rượt Đuổi): tiến bộ = (giờ mốc − giờ cuối) ÷ giờ mốc × 100%.
Ví dụ
Nhóm bốn người thi chế độ Tính giờ của Rượt Đuổi trong bốn tuần. Các số dưới đây chỉ là ví dụ minh hoạ:
| Người | Mốc tuần 1 | Tốt nhất tuần 4 | Tiến bộ |
|---|---|---|---|
| An (chơi nhiều) | 62,0 giây | 59,5 giây | 4,0% |
| Bình | 75,0 giây | 69,0 giây | 8,0% |
| Chi (mới chơi) | 90,0 giây | 78,3 giây | 13,0% |
| Dũng | 80,0 giây | 79,2 giây | 1,0% |
So giờ thô thì An thắng dễ dàng. So tiến bộ thì Chi thắng, An đứng thứ ba. Điều quan trọng là cả bốn người đều có lý do để chơi tới tuần cuối: An vẫn phải cố, vì người chơi giỏi sẵn khó tiến bộ nhiều.
Điểm yếu và cách vá
Điểm yếu lớn nhất: người giỏi sẵn bị thiệt, vì càng gần giới hạn càng khó nhích thêm. Cách vá là trao hai giải: một giải tiến bộ, một giải cho kết quả tốt nhất tuyệt đối. Người giỏi có giải của họ, người mới có giải của mình.
Cách 2: điểm chấp cố định kiểu golf
Trong golf, mỗi người có một chỉ số điểm chấp phản ánh trình độ; điểm thực đánh trừ đi điểm chấp ra điểm "net" để so với nhau. Hệ thống Điểm chấp Thế giới (World Handicap System) do R&A và USGA quản lý đặt mức chấp tối đa là 54. Nhóm bạn không cần phức tạp như vậy, nhưng có thể mượn ý tưởng.
Cách tính
- Tuần đầu, mỗi người chơi để có mốc (xem phần chặn "giấu nghề" bên dưới).
- Lấy kết quả của người giỏi nhất làm chuẩn.
- Điểm chấp của mỗi người là một phần khoảng cách giữa họ và người chuẩn. Chấp toàn bộ khoảng cách thì mọi người sẽ ngang nhau ngay lập tức, không còn ý nghĩa; chấp khoảng 70–80% khoảng cách thường giữ được cả sự cân bằng lẫn lợi thế cho người cố gắng.
- Mỗi tuần, kết quả thật cộng (với đề tính điểm) hoặc trừ (với đề tính giờ) điểm chấp ra kết quả để so.
Ví dụ
Thi Thử thách ngày, tuần đầu: Hùng 10.000 điểm, Lan 6.000 điểm. Khoảng cách 4.000, chấp 75% là 3.000. Từ tuần hai, Lan được cộng 3.000 vào mỗi kết quả. Lan đạt 7.000, tính là 10.000; Hùng đạt 9.800 vì hôm đó chơi ẩu, tính là 9.800. Lan thắng hôm đó.
Một điều cần nhớ với Thử thách ngày: đề đổi mỗi ngày, có hôm khó hôm dễ, nên điểm chấp tính theo con số tuyệt đối có thể lệch. Nếu muốn chặt hơn, đổi điểm chấp sang phần trăm: Lan đạt 60% điểm của Hùng ở tuần đầu, thì mỗi ngày điểm của Lan được nhân với một hệ số để bù phần lớn khoảng cách đó.
Khi nào nên dùng
Cách này hợp với nhóm muốn có "trận đấu" từng ngày, ai thắng ai thua hôm nay, thay vì chỉ tổng kết cuối mùa. Nó đòi người giữ bảng chịu tính toán một chút; một bảng tính điện thoại với vài cột là đủ.
Cách 3: chia bảng theo trình độ
Đơn giản nhất: chia nhóm thành hai bảng sau tuần đầu. Bảng A cho nửa trên, bảng B cho nửa dưới. Mỗi bảng có người thắng riêng. Cuối mùa, người đứng đầu bảng B lên bảng A, người cuối bảng A xuống bảng B, giống cách các giải bóng đá lên hạng xuống hạng.
Ưu điểm: không cần tính toán, ai cũng hiểu ngay. Nhược điểm: nhóm nhỏ dưới sáu người chia ra mỗi bảng chỉ còn hai ba người, kém vui. Với nhóm nhỏ, hai cách trên hợp hơn.
Cách 4: chấp bằng cài đặt và luật chơi
Ngoài con số, có thể chấp ngay trong cách chơi:
- Hỗ trợ điều khiển. Ở Giao Đấu và Rượt Đuổi, mục "Hỗ trợ điều khiển" trong Cài đặt làm việc điều khiển dễ hơn. Người mới bật, người quen tay tắt. Lưu ý: lượt có bật hỗ trợ không lên bảng xếp hạng chung, nên cách chấp này chỉ dùng được cho bảng của nhóm.
- Chọn đề hợp người yếu hơn. Đề chỉ cần chạm đúng lúc như bài Nhịp chuẩn 60 giây của Giao Đấu thu hẹp khoảng cách giữa người quen tay và người mới hơn nhiều so với đề đòi hai tay cùng lúc.
- Số lượt khác nhau. Người mới được thử năm lượt, người giỏi chỉ được một lượt, tính lượt tốt nhất. Đơn giản và dễ thấy.
So sánh nhanh
| Cách | Dễ làm | Công bằng cho người giỏi | Hợp nhóm |
|---|---|---|---|
| Phần trăm tiến bộ | Vừa, cần ghi mốc | Kém, nên kèm giải tuyệt đối | Nhóm bạn, gia đình, thử thách dài |
| Điểm chấp cố định | Cần tính toán | Khá | Nhóm thích đấu từng ngày |
| Chia bảng | Rất dễ | Tốt | Nhóm từ sáu người, giải công ty |
| Chấp bằng cài đặt, số lượt | Rất dễ | Tốt | Buổi chơi ngắn, không ghi sổ |
Chặn người "giấu nghề" ở tuần đầu
Mọi hệ thống chấp đều có một lỗ: nếu mốc ban đầu tính từ tuần đầu, người khôn sẽ chơi kém đi ở tuần đầu để được chấp nhiều. Trong golf gọi là "sandbagging". Trong nhóm bạn thường không cố ý, nhưng chỉ một nghi ngờ thôi cũng đủ làm cả nhóm mất vui. Bốn cách chặn:
- Dùng kết quả cũ nếu có. Ai đã có kỷ lục từ trước (màn kết quả, hồ sơ, bảng xếp hạng tháng trước) thì lấy đó làm mốc.
- Mốc là lượt tốt nhất trong ba ngày đầu, không phải lượt đầu tiên. Cố tình chơi dở ba ngày liền khó hơn nhiều so với chơi dở một lượt.
- Chốt điểm chấp và không đổi giữa mùa. Đổi điểm chấp liên tục là mời người ta "điều chỉnh" kết quả.
- Đặt trần. Không ai được chấp quá một mức nhất định, ví dụ tối đa 30% điểm của người chuẩn. Trần làm việc giấu nghề không còn đáng công.
Chấp điểm với trẻ em
Khi thi đua giữa người lớn và trẻ, chấp điểm thường khéo hơn nhường. Nhường ngầm, trẻ lớn lên sẽ nhận ra và thấy chiến thắng trước đây không thật. Chấp công khai thì khác: "Con được thêm hai lượt vì con mới chơi" là luật rõ ràng, trẻ thắng là thắng thật trong luật đó.
Với trẻ nhỏ, cách 1 (so với chính mình) là hợp nhất, vì nó không đặt trẻ lên cùng một thang với người lớn. Đừng biến nó thành bảng xếp hạng giữa các con: mỗi đứa trẻ so với chính mình tuần trước là đủ. Và chọn ứng dụng đúng độ tuổi: Giao Đấu và Đánh Golf từ 6 tuổi, Đội Hình và Rượt Đuổi từ 8 tuổi.
Câu hỏi thường gặp
Cách chấp điểm đơn giản nhất cho nhóm bạn chênh trình độ là gì?
So mỗi người với chính mình: ghi mốc ở tuần đầu, cuối mùa tính phần trăm tiến bộ. Người mới có cửa thắng vì tiến bộ nhanh, người giỏi vẫn phải cố. Nên trao thêm một giải cho kết quả tốt nhất tuyệt đối để người giỏi không thiệt.
Tính phần trăm tiến bộ cho đề tính giờ thế nào?
Lấy giờ mốc trừ giờ mới, chia cho giờ mốc, nhân 100%. Ví dụ mốc 90 giây, sau bốn tuần còn 78,3 giây thì tiến bộ 13%. Với đề tính điểm thì ngược lại: điểm mới trừ điểm mốc, chia cho điểm mốc.
Làm sao biết bạn mình có cố tình chơi dở để được chấp nhiều không?
Khó biết chắc, nên chặn từ luật: lấy mốc là lượt tốt nhất trong ba ngày đầu, ưu tiên dùng kỷ lục cũ nếu có, chốt điểm chấp không đổi giữa mùa và đặt mức chấp tối đa. Như vậy việc giấu nghề không còn đáng công.
Có thể chấp bằng chế độ dễ trong ứng dụng không?
Được, cho bảng của nhóm. Ở Giao Đấu và Rượt Đuổi, người mới có thể bật "Hỗ trợ điều khiển" trong Cài đặt. Lượt có bật hỗ trợ không lên bảng xếp hạng chung, nên chỉ dùng cách này khi nhóm tự ghi kết quả.
Chấp điểm hay nhường khi chơi với con?
Chấp công khai thường tốt hơn nhường ngầm. Luật rõ ràng như "con được thêm hai lượt" cho trẻ một chiến thắng thật trong luật đó. Với trẻ nhỏ, so con với chính con tuần trước là cách nhẹ nhàng nhất.
