Trêu chọc hay bắt nạt khi thi đua online: nhận ra ranh giới và cách xử lý

Trêu chọc khi thi đua online thành bắt nạt khi nó lặp đi lặp lại, nhắm vào một người cụ thể và người đó không còn thấy vui. Câu đùa về một lượt chơi hỏng là chuyện bình thường; gọi một người bằng biệt danh chế giễu suốt ba tuần, gửi ảnh thua của họ ra nhóm lớn, hay cố ý gạt họ ra khỏi nhóm là chuyện khác. Bài này giúp bạn nhận ra ranh giới, biết làm gì khi mình là người bị trêu, người chứng kiến hay người quản lý nhóm, và cha mẹ nên để ý những gì ở con.

Ranh giới nằm ở đâu

UNICEF mô tả bắt nạt trên mạng là hành vi lặp lại, nhằm làm người khác sợ hãi, tức giận hoặc xấu hổ. Ba chữ cần giữ trong đầu: lặp lại, nhắm vào một người, gây tổn thương. Thiếu cả ba thì thường chỉ là đùa; đủ cả ba thì không còn là đùa nữa, dù người nói có cười.

Dòng cuối là phép thử dễ nhất. Một câu đùa mà người nghe không được phép từ chối thì không còn là câu đùa chung.

Những kiểu bắt nạt hay gặp trong nhóm thi đua

Thi đua tạo ra thứ hạng, và thứ hạng tạo ra một người đứng cuối. Đó là chỗ bắt nạt hay bám vào. Một số kiểu thường thấy:

• Biệt danh từ kết quả. Người đứng cuối tuần đầu bị gọi là "đội sổ" và cái tên ấy dính mãi, kể cả khi họ đã tiến bộ.
• Đăng ảnh thua để cười. Ảnh chụp màn kết quả của người khác được gửi lại kèm lời chế, hoặc chuyển sang nhóm khác.
• Gạt ra ngoài. Lập một nhóm mới thiếu đúng một người. Không mời người đó vào buổi gọi chung. Đây là kiểu khó thấy nhất vì không có lời nào để chỉ ra.
• Chuyển từ kết quả sang con người. Từ "chơi dở" sang ngoại hình, giọng nói, quê quán, gia cảnh.
• Đổ lỗi gian lận không có căn cứ. Người mới tiến bộ nhanh bị nói "chắc nhờ ai chơi hộ", lặp đi lặp lại.
• Dồn tin nhắn riêng. Nhiều người cùng nhắn riêng một người sau khi họ phản đối trong nhóm.

Nếu bạn là người bị trêu quá đà

Cảm thấy khó chịu là có lý do, không phải do bạn "nhạy cảm". Vài bước theo thứ tự nhẹ tới nặng:

1. Nói thẳng một lần, ngắn gọn. "Đùa về lượt chơi thì được, đừng gọi mình thế nữa." Không cần giải thích dài. Nhiều người trêu quá tay vì thật sự không biết.
2. Nhắn riêng người quản lý nhóm hoặc một người bạn tin được. Bạn không cần tự xử lý một mình.
3. Lưu lại bằng chứng. Chụp màn hình tin nhắn kèm thời gian, tên người gửi. Làm việc này trước khi chặn hay rời nhóm, vì sau đó bạn có thể không xem lại được.
4. Tắt thông báo, chặn, hoặc rời nhóm. Zalo và Messenger đều có tuỳ chọn chặn và báo cáo trong phần thông tin cuộc trò chuyện hoặc trang cá nhân của người kia (tên mục có thể khác tuỳ phiên bản). Rời một nhóm làm mình tổn thương không phải là thua.
5. Báo cáo với nền tảng nếu có lời đe doạ, ảnh riêng tư bị phát tán, hoặc nội dung xúc phạm nặng.

Nếu việc bị bắt nạt làm bạn mất ngủ, sợ mở điện thoại, hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy nói với người thân và tìm tới chuyên gia hoặc cơ sở y tế. Đó không phải chuyện để tự chịu một mình.

Nếu bạn là người chứng kiến

Người chứng kiến có sức nặng hơn họ nghĩ. Bắt nạt trong nhóm sống nhờ khán giả: thả cảm xúc cười, im lặng đồng tình. Bạn không cần đứng ra "xử", chỉ cần không làm khán giả:

• Đừng thả cảm xúc cười vào câu chế giễu. Một cái biểu tượng cũng là một phiếu ủng hộ.
• Đổi chuyện. "Thôi, ai đã chơi đề hôm nay chưa?" là cách nhẹ nhất để cắt một chuỗi trêu chọc mà không làm ai mất mặt.
• Nói một câu bảo vệ ngắn. "Thôi gọi thế đủ rồi" từ một người không bị nhắm tới thường có tác dụng hơn mười câu của chính người bị trêu.
• Nhắn riêng người bị trêu. "Mình thấy lúc nãy hơi quá, bạn ổn không?" Biết có người đứng về phía mình là khác biệt rất lớn.

Nếu bạn quản lý nhóm

Người lập hoặc quản lý nhóm thi đua đặt ra không khí của nhóm. Vài việc nên làm từ đầu, trước khi có chuyện:

1. Thêm một dòng vào tin luật ghim: "Đùa về lượt chơi thoải mái, không đùa về con người. Ai nói 'thôi' là dừng."
2. Đừng tổng kết bằng người đứng cuối. Không có danh hiệu "đội sổ", "bét bảng". Thay bằng các hạng mục ai cũng có cửa: tiến bộ nhất, đều đặn nhất, lượt đáng nhớ nhất.
3. Không cho gửi ảnh kết quả của người khác nếu chưa hỏi.

Khi đã có chuyện:

1. Nhắn riêng người trêu trước, nói rõ hành vi cụ thể và yêu cầu dừng. Phần lớn người ta dừng khi được nói riêng, vì không phải giữ thể diện trước đám đông.
2. Nếu tiếp tục, nhắc chung trong nhóm, nêu luật chứ không nêu tên.
3. Vẫn tiếp tục thì xoá tin nhắn vi phạm và mời người đó rời nhóm. Một người làm cả nhóm khó chịu thì giữ họ lại là bất công với tất cả những người còn lại.

Với trẻ em và thiếu niên: cha mẹ để ý gì

Trẻ thường không kể chuyện bị bắt nạt trên mạng, vì sợ bị lấy điện thoại hoặc sợ bị cho là mách lẻo. Một số dấu hiệu đáng để ý:

• Trước đây hào hứng kể về nhóm thi đua, giờ không nhắc nữa.
• Giật mình, khó chịu hoặc úp máy khi có thông báo.
• Không muốn đi học, không muốn gặp một nhóm bạn cụ thể.
• Ngủ kém, ăn kém, hay cáu không rõ lý do.

Khi con kể, việc đầu tiên là nghe hết mà không trách. Câu "Ai bảo con vào nhóm đó" làm trẻ không kể lần sau. Giúp con lưu lại bằng chứng, chặn và báo cáo; nếu người bắt nạt là bạn cùng trường, trao đổi với giáo viên chủ nhiệm. Ở Việt Nam, Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 nhận cuộc gọi miễn phí khi trẻ bị xâm hại hoặc gặp nguy hiểm, kể cả trên mạng.

Cũng nên nghĩ tới chiều ngược lại: con mình có thể là người trêu. Hỏi con về nhóm, về cách cả nhóm gọi nhau. Nói rõ ranh giới "đùa về lượt chơi, không đùa về con người" với con cũng giống như với người lớn.

Một điểm về thiết kế: chọn ứng dụng không có chat tự do với người lạ cho trẻ nhỏ làm giảm hẳn nguy cơ bị bắt nạt ngay trong ứng dụng. Các ứng dụng của AppGiaiTri ghi độ tuổi rõ ràng cho từng ứng dụng, và với bé 4–8 tuổi, Thỏ Dâu là ngôi nhà nhập vai không có điểm số, không có bảng xếp hạng để so ai hơn ai.

Cái gốc: thi đua với chính mình

Bắt nạt trong nhóm thi đua hay bám vào thứ hạng. Một nhóm càng tập trung vào "ai đứng cuối", càng dễ có người bị nhắm. Nhóm càng nói nhiều về "ai tiến bộ", "ai có lượt hay", càng ít chỗ cho chế giễu. Thiết kế luật thi đua tốt, như cho điểm tiến bộ, cho ngày nghỉ, có nhiều hạng mục, cũng là cách phòng bắt nạt hiệu quả nhất, vì nó lấy đi cái cớ.