Đứa trẻ bốn tuổi bày mấy quả cam lên ghế đẩu, gọi to “ai mua cam không!”, rồi bắt ba đưa “tiền” bằng một chiếc lá. Năm phút sau, cũng chính em ấy đeo chiếc ống nghe bằng dây sạc, nghiêm mặt bảo con gấu bông “há miệng ra nào”. Chơi đóng vai là việc trẻ tự làm từ rất sớm, không cần ai dạy. Cái cần bàn là người lớn nên đứng ở đâu trong cuộc chơi đó: bước vào thì dễ biến thành giờ học, đứng ngoài thì bỏ lỡ một trong những lúc con nói nhiều và nghĩ nhiều nhất trong ngày. Bài này đi qua ba vai quen thuộc — bán hàng, bác sĩ, nấu ăn — xem con thật sự đang tập gì, và ba mẹ nhập cuộc thế nào mà không thành “dạy đời”.
Con đang tập gì khi đóng vai — nhìn bằng mắt, không cần lý thuyết
Ba mẹ chỉ cần ngồi xem mười phút là thấy được những điều sau, không cần đọc sách chuyên môn nào:
- Con nói theo giọng người khác. Bé đóng cô bán hàng sẽ đổi giọng, dùng những câu con đã nghe ở chợ: “lấy mấy ký?”, “bớt cho con nè”. Đó là lúc con dùng lại vốn từ mình đã nghe mà chưa có dịp nói.
- Con sắp xếp theo thứ tự. Nấu ăn là rửa, cắt, bỏ vào nồi, khuấy, múc ra. Trẻ ba tuổi hay bỏ bước; trẻ năm tuổi bắt đầu sửa người khác nếu làm sai thứ tự “chưa rửa mà!”.
- Con làm lại chuyện đã xảy ra với mình. Rất nhiều ba mẹ để ý thấy: vài hôm sau buổi tiêm chủng, con đem gấu bông ra “tiêm”. Ở vai bác sĩ, con là người cầm kim chứ không phải người bị tiêm — con được làm chủ cái chuyện từng khiến mình sợ.
- Con thương lượng. Từ khoảng năm tuổi, trước khi chơi thường có một màn cãi nhau “ai làm bác sĩ”. Màn cãi đó cũng là một phần của cuộc chơi, đừng vội phân xử.
Không cái nào ở trên cần điểm số hay bài kiểm tra. Con không “học được mấy từ mới hôm nay” — con chỉ đang dùng những gì mình có theo cách mình muốn.
Ba vai quen thuộc, và vị trí tốt nhất cho ba mẹ
| Vai của con | Con thường làm gì | Vai nên nhận của ba mẹ | Câu nên tránh |
|---|---|---|---|
| Người bán hàng | Bày hàng, rao, đưa hàng, nhận “tiền” | Khách hàng hơi khó tính, hỏi nhiều | “Cam 5 nghìn thì phải thối lại bao nhiêu?” |
| Bác sĩ | Khám, nghe tim, dán băng, dặn dò | Bệnh nhân (hoặc người nhà của gấu bông ốm) | “Bác sĩ phải rửa tay trước chứ con” |
| Đầu bếp | Nấu, nêm, bày ra đĩa, mời ăn | Thực khách, hoặc phụ bếp được giao việc | “Canh thì không bỏ đường đâu con” |
Điểm chung của cột thứ ba: ba mẹ nhận vai thấp hơn con. Khách, bệnh nhân, phụ bếp — những vai phải hỏi, phải chờ, phải làm theo. Trẻ nhỏ ít khi được đứng ở vị trí người quyết định, nên khi được làm bác sĩ ra lệnh cho mẹ “nằm xuống”, con chơi rất lâu và rất say. Người lớn giành vai chính thì cuộc chơi thường tàn nhanh.
Nói bằng miệng nhân vật, đừng nói bằng miệng ba mẹ
Đây là mẹo quan trọng nhất và cũng dễ quên nhất. Cùng một ý, nói theo hai cách sẽ cho hai kết quả rất khác:
- Giọng ba mẹ: “Con phải chào khách trước chứ.” → con nghe như bị nhắc nhở, nhiều bé bỏ luôn quầy hàng.
- Giọng khách hàng: “Ơ, sao cửa hàng này không ai chào tôi nhỉ? Tôi đi chỗ khác vậy.” → con vội vàng “chào cô ạ!” và cười.
Muốn đưa thêm điều gì vào cuộc chơi — lịch sự, rửa tay, xếp hàng — hãy biến nó thành một rắc rối nhỏ của nhân vật để con tự giải quyết. Khách chỉ có một tờ tiền to. Bệnh nhân sợ kim tiêm, cần bác sĩ dỗ. Thực khách bị dị ứng tôm. Con sẽ nghĩ ra cách, và cách con nghĩ ra thường thú vị hơn đáp án người lớn định sẵn.
Có một cái bẫy ngược lại: tạo rắc rối liên tục. Mỗi lượt một vấn đề thì cuộc chơi thành bài tập giải đố. Một rắc rối cho mỗi vài lượt là đủ; phần còn lại để con làm đi làm lại cái con thích — trẻ ba bốn tuổi có thể bán đúng một quả cam hai mươi lần liên tiếp và vẫn vui.
Đồ thật thắng bộ đồ chơi đắt tiền
Ai từng mua bộ bác sĩ nhựa đầy đủ đều biết: con chơi hai hôm rồi quay lại cái muôi, cái rổ, chai dầu gội rỗng. Có vài lý do thực tế:
- Đồ thật có sức nặng và âm thanh thật. Cái nồi inox kêu leng keng, cái rổ nhựa đựng được rau thật. Trẻ thích cảm giác mình đang dùng “đồ của người lớn”.
- Đồ thật mở ra nhiều cách dùng. Cái hộp giấy là quầy hàng hôm nay, giường bệnh ngày mai. Bộ đồ chơi in sẵn hình chỉ làm được đúng một việc.
- Trẻ lớn tự thay thế được. Bé ba tuổi thường cần vật gần giống thật; bé sáu bảy tuổi cầm cái bút và nói “đây là nhiệt kế” là xong. Nếu con bắt đầu tự “biến” đồ vật như vậy, đừng đưa thêm đồ — cứ để con tưởng tượng.
Một rổ đồ nhà bếp cũ, vài vỏ hộp sạch, một chiếc khăn làm tạp dề là đủ cho cả ba vai. Để rổ ở chỗ con với tới, con sẽ tự lôi ra chơi mà không cần ai rủ.
Khi đóng vai trên màn hình: ứng dụng nên làm phần nào
Ứng dụng nhập vai không thay được việc con cầm muôi thật, nhưng có những thứ ngoài đời khó dựng: một con phố có ba quầy hàng, một phòng khám có đủ dụng cụ, một bếp có lò nướng. Khi chọn ứng dụng loại này, hãy nhìn vào cách nó phản ứng khi con làm “sai”:
- Ứng dụng tốt để con thử lại, không trừ gì, không có tiếng còi báo lỗi.
- Ứng dụng tốt không có tiền ảo để con tính toán hay tiếc rẻ — mua bán ở đây chỉ là đưa đúng món.
- Ứng dụng tốt để trống chỗ cho lời thoại, để ba mẹ và con tự nói thay nhân vật.
Trong Thỏ Dâu, ở Phố nhỏ con bấm chuông ở quầy bánh, quầy hoa hay quầy đồ chơi thì một người bạn (Gấu Bơ hoặc Mèo Mây) đi tới, trong bong bóng lời thoại hiện hình món bạn ấy muốn. Con kéo đúng món đưa cho bạn là xong một lượt bán; đưa nhầm thì bạn chỉ lại món cần, không mất gì cả. Không có tiền, không có giá. Ở Bệnh viện, con mặc áo bác sĩ, bấm chuông gọi bạn vào khám; bạn nói những câu như “Mình bị ho”, “Mình trầy đầu gối”, và bong bóng hiện dụng cụ cần dùng — ống nghe, nhiệt kế, túi chườm, băng dán. Bệnh nào cũng nhẹ, không có cảnh đau hay sợ.
Chính vì ứng dụng chỉ hiện hình, không đọc lời, nên đây là chỗ ba mẹ nhập vai rất dễ: khi Gấu Bơ đến quầy, mẹ lên giọng “Chào chủ tiệm, hôm nay có bánh dâu không?”. Khi bạn ở bệnh viện kêu ho, ba giả tiếng ho khù khụ. Con vẫn là người bấm, người quyết định; ba mẹ chỉ là giọng nói của nhân vật. Mười phút như vậy thường kết thúc bằng câu “giờ mình chơi bán hàng thật đi!” — và rổ đồ bếp lại được lôi ra.
Những điều không cần làm
- Không cần biến tiền giả thành bài toán. Trẻ bốn năm tuổi đưa “năm nghìn” cho quả cam giá “một trăm nghìn” là chuyện bình thường. Nếu con tự hỏi “thế thối lại bao nhiêu?”, lúc đó mới là lúc nói về số.
- Không cần sửa cho “đúng ngoài đời”. Bác sĩ của con có thể kê đơn “ăn ba cái kẹo”. Đó là tưởng tượng, không phải thông tin y khoa con mang ra ngoài.
- Không cần khen từng hành động. “Giỏi quá!” sau mỗi lượt kéo con ra khỏi vai. Nhân vật khách hàng cảm ơn (“cam ngọt quá, mai tôi lại mua”) có sức nặng hơn lời khen của mẹ.
- Không cần chơi đến khi con chán. Ba mẹ có thể rút ra bằng chính vai của mình: “Khách về nhà nấu cơm đây, chủ tiệm bán tiếp nhé.” Cuộc chơi vẫn tiếp tục mà không có ai bị bỏ rơi.
Khi con muốn đổi vai, hay không muốn cho ai vào
Có hôm con tuyên bố “mẹ làm bác sĩ đi, con ốm”. Hãy nhận — và làm bác sĩ thật dịu dàng, vì con đang muốn thử cảm giác được chăm sóc. Có hôm con chơi một mình, không cho ai tham gia. Cũng không sao: ngồi gần, làm việc của mình, và để tai nghe. Những đoạn độc thoại của con lúc chơi một mình thường cho ba mẹ biết con đang bận tâm chuyện gì ở lớp, ở nhà, hơn bất kỳ câu hỏi “hôm nay ở trường thế nào” nào.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì bắt đầu chơi đóng vai?
Nhiều bé bắt đầu bắt chước việc người lớn làm từ trước ba tuổi, như cho búp bê ăn hay giả vờ nghe điện thoại. Từ ba đến tám tuổi là giai đoạn con chơi đóng vai nhiều và dài nhất, câu chuyện cũng phức tạp dần theo tuổi.
Ba mẹ nên nhận vai gì khi chơi đóng vai cùng con?
Nên nhận vai thấp hơn con: khách hàng, bệnh nhân, phụ bếp. Con được làm người quyết định thì chơi lâu và say hơn, còn ba mẹ vẫn đưa được ý của mình vào qua lời thoại của nhân vật.
Làm sao dạy con lễ phép qua chơi đóng vai mà không bị gượng?
Đừng nhắc bằng giọng ba mẹ, hãy biến điều muốn dạy thành một rắc rối nhỏ của nhân vật, ví dụ khách hàng than “cửa hàng này không ai chào tôi”. Con sẽ tự sửa trong vai mà không thấy mình bị nhắc nhở.
Có cần mua bộ đồ chơi bác sĩ, bán hàng cho con không?
Không bắt buộc. Đồ bếp cũ, hộp giấy, chai lọ rỗng đã sạch thường được trẻ chơi lâu hơn vì có sức nặng thật và dùng được theo nhiều cách. Trẻ lớn hơn còn tự “biến” một cây bút thành nhiệt kế mà không cần đồ riêng.
Ứng dụng nhập vai trên điện thoại có thay được chơi đóng vai ngoài đời không?
Không thay được, nhưng có thể bổ sung những bối cảnh khó dựng ở nhà như một con phố nhiều quầy hay một phòng khám đủ dụng cụ. Ứng dụng tốt là loại để con thử lại không bị phạt và để trống chỗ cho ba mẹ, con tự nói lời thoại.
Con chỉ muốn chơi một mình, không cho ba mẹ tham gia thì sao?
Đó là điều bình thường, không cần ép. Ba mẹ có thể ngồi gần làm việc riêng và lắng nghe; những gì con tự nói khi chơi một mình thường cho biết con đang bận tâm chuyện gì.
