Luật bóng chuyền cơ bản: xoay vòng, libero, ba lần chạm và cách tính điểm

Bóng chuyền thi đấu chính thức đánh 5 séc thắng 3; bốn séc đầu tới 25 điểm, séc quyết định tới 15 điểm, và séc nào cũng phải thắng cách 2 điểm. Mỗi đội được chạm bóng tối đa ba lần trước khi đưa bóng qua lưới, và mỗi khi giành lại quyền giao bóng thì cả đội xoay vòng một vị trí theo chiều kim đồng hồ. Bài này giải thích luật xoay vòng, vai trò libero, những lỗi trọng tài hay thổi, theo luật của FIVB (Liên đoàn Bóng chuyền Quốc tế) — để lần sau xem tuyển Việt Nam thi đấu, bạn hiểu vì sao có pha bị thổi phạt dù bóng không hề rơi.

Sân, lưới và số người

• Sân: 18 m × 9 m, chia đôi bởi lưới. Mỗi nửa có một vạch tấn công cách lưới 3 m, chia ra vùng trước và vùng sau.
• Lưới: cao 2,43 m với nam và 2,24 m với nữ (tính ở giữa lưới). Hai cọc ăng-ten dựng ở hai mép lưới đánh dấu giới hạn mà bóng phải bay qua ở giữa.
• Người: 6 người mỗi đội trên sân: 3 người hàng trên (vị trí 2, 3, 4) và 3 người hàng dưới (vị trí 1, 5, 6). Vị trí 1 là góc phải phía sau — chỗ người giao bóng.

Tính điểm: pha nào cũng có điểm

Từ cuối những năm 1990, bóng chuyền quốc tế chuyển sang tính điểm trực tiếp: mỗi pha bóng, bên thắng được 1 điểm, bất kể ai giao. Trước đó chỉ bên giao mới được ghi điểm, và séc đấu có thể kéo dài rất lâu.

Ở giải trong nước và giải phong trào, số séc hoặc điểm mỗi séc có thể được ban tổ chức rút gọn. Hỏi trước khi chơi.

Luật xoay vòng: phần khó nhất với người mới

Đây là luật làm bóng chuyền khác hẳn bóng đá hay bóng rổ: vị trí của cầu thủ thay đổi theo lượt giao bóng, không phải theo ý huấn luyện viên.

1. Đầu séc, mỗi đội nộp thứ tự xoay vòng cho trọng tài: ai đứng vị trí 1, 2, 3… Thứ tự này giữ nguyên suốt séc.
2. Khi đội nhận bóng thắng pha và giành được quyền giao, cả đội xoay một vị trí theo chiều kim đồng hồ: người ở vị trí 2 chuyển sang vị trí 1 để giao, người ở vị trí 1 sang 6, cứ thế.
3. Đội đang giao thắng pha thì không xoay, cùng người đó giao tiếp.

Hệ quả: ai cũng phải lần lượt lên hàng trên và xuống hàng dưới, kể cả người cao nhất đội. Đây là lý do có những “vòng xoay mạnh” và “vòng xoay yếu” — lúc cầu thủ tấn công chính đang ở hàng dưới, đội đó thường dễ mất điểm hơn.

Lỗi sai vị trí

Ở khoảnh khắc người giao chạm bóng, mọi cầu thủ phải đứng đúng thứ tự tương đối với nhau: người hàng trên đứng gần lưới hơn người hàng dưới cùng cột, và trái phải đúng thứ tự. Ngay sau khi bóng được giao, ai cũng được chạy tới chỗ khác. Vì vậy bạn sẽ thấy các đội chuyên nghiệp đứng lệch lạc lúc giao bóng rồi lập tức đổi chỗ, để mỗi người về đúng vị trí sở trường — chủ công, phụ công, chuyền hai.

Ba lần chạm và những lỗi chạm bóng

• Tối đa 3 lần chạm mỗi đội trước khi đưa bóng qua lưới. Lần chạm khi chắn bóng không tính vào ba lần này.
• Một người không được chạm hai lần liên tiếp (trừ khi lần đầu là chắn bóng, hoặc ở lần chạm đầu tiên của đội khi đỡ bóng bị bóng chạm hai bộ phận cùng một động tác).
• Bóng được chạm bằng bất kỳ phần nào của cơ thể, kể cả chân.
• Giữ bóng, ném bóng (bóng dừng lại trong tay) là lỗi. Bóng phải được đánh đi dứt khoát.

Lỗi ở lưới

• Chạm lưới trong lúc đang chơi bóng — thường khi bật đập hoặc chắn — là lỗi khi chạm vào phần lưới giữa hai ăng-ten.
• Bước qua vạch giữa: được phép chạm vạch hoặc chân vượt sang một phần, miễn là một phần bàn chân còn chạm hoặc nằm trên vạch và không cản trở đối phương. Cả bàn chân sang hẳn phần sân bên kia là lỗi.
• Bóng chạm ăng-ten hoặc bay ra ngoài phạm vi hai ăng-ten là bóng ngoài.

Libero: người mặc áo khác màu

Bạn sẽ thấy mỗi đội có một người mặc áo màu khác hẳn. Đó là libero — chuyên gia phòng thủ, thường là người phản xạ nhanh nhất đội nhưng không cần cao. Libero có những giới hạn riêng:

• Chỉ được chơi ở hàng dưới, thay cho bất kỳ cầu thủ hàng dưới nào, không cần báo trọng tài theo thủ tục thay người thông thường.
• Không được đập bóng khi bóng hoàn toàn cao hơn mép trên lưới, ở bất cứ đâu trên sân.
• Không được chắn bóng hoặc tham gia chắn.
• Nếu libero chuyền bổng bằng các ngón tay khi đang đứng trong vùng trước, đồng đội không được đập bóng đó khi bóng cao hơn mép lưới.
• Theo luật FIVB cho giải quốc tế, libero không được giao bóng. Một số giải trong nước có thể cho phép — tuỳ điều lệ.

Libero thường vào thay cho phụ công khi phụ công xoay xuống hàng dưới, vì phụ công cao, giỏi chắn nhưng thường đỡ bóng kém hơn.

Hàng dưới tấn công thế nào

Cầu thủ hàng dưới (trừ libero) vẫn được đập bóng, nhưng nếu bóng cao hơn mép lưới thì phải giậm nhảy từ phía sau vạch tấn công 3 m. Tiếp đất ở vùng trước sau khi đập là hợp lệ, miễn là lúc giậm nhảy chân ở sau vạch. Đó là kiểu “đập bóng hàng sau” mà các đội mạnh dùng để có thêm một mũi tấn công khi chủ công đang xuống hàng dưới.

Cầu thủ hàng dưới cũng không được chắn bóng.

Xem bóng chuyền như người trong nghề

Hiểu xoay vòng, bạn sẽ đọc được nhiều thứ hơn tỉ số:

1. Đếm xem chủ công mạnh nhất đang ở hàng nào. Ở hàng trên, đội đó thường có điểm dễ hơn.
2. Để ý người chuyền hai (setter). Cả đội chạy theo người này. Khi chuyền hai ở hàng trên, đội chỉ còn hai mũi tấn công hàng trên.
3. Nhìn cú giao bóng nhắm vào ai. Đội giao thường nhắm vào người đỡ bóng yếu nhất hoặc đúng chủ công, để chủ công vừa đỡ vừa phải lên tấn công.
4. Theo dõi chuỗi điểm khi giao. Một người giao bóng tốt có thể kéo dài chuỗi điểm, vì đội đang giao thắng pha thì không xoay.

Từ màn hình ra sân: điều bóng chuyền dạy rõ nhất

Bóng chuyền là môn mà không ai thắng một mình: ba lần chạm buộc đỡ – chuyền – đập phải nối thành một chuỗi. Trong phần bóng chuyền của ứng dụng Đội Hình (AppGiaiTri), một bài tập hay là cố tình chơi vài lượt chỉ để tạo đủ ba lần chạm, kể cả khi có cơ hội đưa bóng sang ngay ở lần chạm thứ hai. Bạn sẽ thấy cú đập thứ ba nguy hiểm hơn rất nhiều so với vội vàng đẩy bóng qua.

Ra sân phong trào, điều đáng mang theo nhất là gọi bóng: hô “của tôi” trước khi đỡ để đồng đội không lao vào cùng lúc. Nó giảm va chạm và cũng giảm những quả bóng rơi giữa hai người mà ai cũng tưởng người kia sẽ đỡ.