Con dùng điện thoại nhiều chưa chắc là nghiện. Điều đáng lo không phải số giờ, mà là khi con không tự dừng được, điện thoại lấn dần những việc khác con từng thích, và con vẫn tiếp tục dù đã thấy hậu quả ở học hành, giấc ngủ, quan hệ với bạn bè. Ba dấu hiệu này kéo dài nhiều tháng là lúc nên tìm người hỗ trợ, thay vì chỉ thu máy.
“Dùng nhiều” và “có vấn đề” khác nhau thế nào
Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã đưa một rối loạn liên quan tới giải trí điện tử vào Bảng phân loại bệnh tật quốc tế ICD-11, mã 6C51. Theo mô tả của WHO, chẩn đoán dựa trên một kiểu hành vi gồm ba phần:
- Mất kiểm soát: khó tự quyết định bắt đầu, dừng lại, dùng bao lâu.
- Ưu tiên tăng dần: việc này được đặt lên trên các sở thích và sinh hoạt hằng ngày khác.
- Tiếp tục dù có hậu quả: vẫn dùng, thậm chí dùng nhiều hơn, khi đã thấy ảnh hưởng xấu.
Kiểu hành vi đó phải đủ nặng để ảnh hưởng rõ tới gia đình, học tập, quan hệ xã hội, và thường kéo dài ít nhất 12 tháng mới được xem xét chẩn đoán. WHO cũng nói rõ chỉ một phần nhỏ người dùng các ứng dụng giải trí điện tử rơi vào tình trạng này.
Nói cách khác: một đứa trẻ dùng điện thoại ba tiếng ngày chủ nhật nhưng vẫn đi học đều, vẫn chơi với bạn, vẫn ngủ đủ, vẫn dừng được khi được nhắc, thì đang dùng nhiều, chưa phải có vấn đề. Còn một đứa trẻ dùng một tiếng nhưng bỏ hết mọi thứ khác để chờ đến một tiếng đó, thì đáng để ý hơn.
Bài này không dùng để tự chẩn đoán cho con. Nó giúp bạn quan sát cho đúng, biết khi nào chỉ cần chỉnh lại thói quen trong nhà, khi nào nên gặp chuyên gia.
Bảng quan sát: bình thường và đáng để ý
| Khía cạnh | Thường là bình thường | Đáng để ý |
|---|---|---|
| Khi bị nhắc dừng | Kêu ca, xin thêm vài phút, rồi dừng | Nổi giận dữ dội, đập phá, lần nào cũng vậy |
| Sở thích khác | Vẫn đá bóng, vẽ, đi chơi với bạn | Bỏ dần những thứ trước đây rất thích |
| Bạn bè | Có bạn ngoài đời, đôi khi dùng ứng dụng cùng bạn | Từ chối gặp bạn, chỉ còn bạn trên mạng |
| Học tập | Đôi lúc lơ là, nhắc là sửa | Điểm sụt kéo dài, bỏ bài, trốn học |
| Giấc ngủ | Thỉnh thoảng thức muộn cuối tuần | Thường xuyên thức khuya, dậy giữa đêm để dùng máy |
| Ăn uống, vệ sinh | Như bình thường | Bỏ bữa, nhịn vệ sinh để không phải dừng |
| Nói dối | Thỉnh thoảng nói bớt thời gian như mọi trẻ | Giấu máy, lấy trộm tiền để mua trong ứng dụng |
| Thời gian kéo dài | Vài tuần trong kỳ nghỉ | Nhiều tháng liên tục, ngày càng nặng |
Đừng cộng số ô để ra một “điểm nghiện”. Một dấu hiệu nặng kéo dài đáng lo hơn nhiều dấu hiệu nhẹ thoáng qua. Ghi chép trong hai tuần, kèm ngày và việc cụ thể, sẽ có ích nếu sau đó bạn cần gặp chuyên gia.
Điện thoại có thể là triệu chứng, không phải nguyên nhân
Đây là phần nhiều gia đình bỏ qua. Một số trẻ dùng điện thoại quá mức vì đang trốn chạy một điều gì khác:
- Bị bắt nạt ở trường, sợ đi học.
- Lo âu, buồn bã kéo dài, khó diễn đạt thành lời.
- Khó khăn trong học tập hoặc tập trung mà chưa ai nhận ra.
- Gia đình đang có biến động: bố mẹ mâu thuẫn, chuyển nhà, mất người thân.
- Cô đơn, không có bạn cùng lứa ở nơi mới.
Khi đó, thu điện thoại chỉ lấy đi chỗ trú ẩn duy nhất của con mà không giải quyết điều con đang chạy trốn. Trước khi siết chặt, hãy hỏi: chuyện này bắt đầu từ khi nào, và lúc đó trong đời con có gì thay đổi?
Những việc làm được ở nhà
Với phần lớn trẻ chỉ dùng nhiều, chưa tới mức có vấn đề, những thay đổi trong nhà thường đủ.
- Nói chuyện trước, siết luật sau. Hỏi con thích gì ở ứng dụng đó. Câu trả lời cho bạn biết con đang tìm gì: thử thách, bạn bè, cảm giác giỏi một việc, hay chỉ là quên đi.
- Tìm thứ đáp ứng cùng nhu cầu ngoài đời. Con thích cảm giác chiến thắng thì thử một lớp thể thao. Con cần bạn thì tạo dịp cho con gặp bạn cùng lớp.
- Giảm dần, không cắt đột ngột. Cắt hẳn từ ba tiếng xuống không thường gây phản ứng mạnh và dùng lén. Giảm từng bước trong vài tuần dễ giữ hơn.
- Điện thoại ra khỏi phòng ngủ. Đây là thay đổi đơn lẻ có tác động lớn nhất với nhiều gia đình.
- Chọn ứng dụng có điểm dừng. Ứng dụng có lượt ngắn, kết thúc rõ, không chuỗi ngày, không phần thưởng đăng nhập dễ dừng hơn hẳn ứng dụng được thiết kế để kéo dài vô tận.
- Bố mẹ xem lại thói quen của chính mình. Trẻ học theo người lớn trong nhà nhiều hơn học theo lời dặn.
Ở AppGiaiTri, chúng tôi chọn làm các ứng dụng có lượt chơi rõ ràng và không có hộp ngẫu nhiên, vì cơ chế may rủi là một trong những thứ khiến người dùng khó dừng nhất. Dù vậy, thiết kế tốt không thay được việc gia đình để ý. Ứng dụng nào dùng sai cách cũng có thể chiếm quá nhiều chỗ trong ngày của con.
Khi nào nên gặp chuyên gia
Hãy tìm hỗ trợ chuyên môn nếu:
- Các dấu hiệu ở cột “đáng để ý” kéo dài nhiều tháng và ngày càng nặng.
- Đã thay đổi thói quen trong nhà vài tuần mà không có chuyển biến.
- Con có lời nói hoặc hành vi tự làm hại bản thân, hoặc doạ làm hại người khác khi bị lấy máy.
- Con có dấu hiệu buồn bã, lo âu, mất ngủ kéo dài, bất kể có liên quan tới điện thoại hay không.
Bạn có thể bắt đầu từ bác sĩ nhi khám định kỳ cho con, phòng tư vấn tâm lý của trường, hoặc khoa tâm lý, tâm thần nhi tại các bệnh viện nhi và bệnh viện đa khoa lớn. Nếu con có lời nói hay hành vi tự làm hại, đừng chờ: đưa con đi khám ngay hoặc gọi cấp cứu. Mang theo ghi chép hai tuần của bạn. Đừng giới thiệu buổi khám với con là “đi chữa nghiện”; nói với con rằng cả nhà đi gặp người có thể giúp con thấy dễ chịu hơn.
Những điều nên tránh
- Đập máy, vứt máy trước mặt con. Con nhớ cơn giận, không nhớ bài học, và mất lòng tin vào bố mẹ.
- Gọi con là “đứa nghiện”. Cái nhãn đó dính lâu, và trẻ có xu hướng sống theo nhãn được gán.
- So sánh với con nhà khác. Nó chỉ làm con thu mình hơn.
- Đưa con tới các nơi “cai nghiện” tự phát, khép kín, không rõ chuyên môn. Hãy bắt đầu từ cơ sở y tế có bác sĩ, chuyên gia tâm lý được đào tạo.
- Dùng điện thoại làm phần thưởng hoặc hình phạt cho mọi chuyện. Càng gắn với thưởng phạt, điện thoại càng thành thứ quý giá nhất trong mắt con.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết con nghiện điện thoại hay chỉ dùng nhiều?
Đáng lo không phải số giờ mà là ba dấu hiệu: con không tự dừng được, điện thoại lấn dần các việc khác con từng thích, và con vẫn tiếp tục dù đã thấy ảnh hưởng xấu. Nếu con vẫn học, ngủ, chơi với bạn bình thường và dừng được khi được nhắc, đó thường là dùng nhiều chứ chưa phải có vấn đề.
WHO có công nhận nghiện giải trí điện tử là bệnh không?
Có. WHO đưa một rối loạn liên quan tới giải trí điện tử vào ICD-11, mã 6C51, với đặc điểm mất kiểm soát, ưu tiên tăng dần và tiếp tục dù có hậu quả, thường kéo dài ít nhất 12 tháng. WHO cũng nhấn mạnh chỉ một phần nhỏ người dùng rơi vào tình trạng này.
Có nên thu hẳn điện thoại khi nghi con nghiện?
Cắt đột ngột thường gây phản ứng mạnh và khiến con dùng lén. Giảm dần trong vài tuần, đưa điện thoại ra khỏi phòng ngủ và tìm hoạt động thay thế đáp ứng cùng nhu cầu của con thường bền hơn. Nếu không chuyển biến, nên gặp chuyên gia.
Con dùng điện thoại nhiều có thể vì lý do khác không?
Có. Một số trẻ dùng điện thoại để trốn chạy chuyện bị bắt nạt, lo âu, buồn bã, khó khăn học tập hay biến động trong gia đình. Khi đó điện thoại là triệu chứng, và chỉ thu máy không giải quyết được điều con đang gặp.
Nên đưa con đi khám ở đâu khi lo con nghiện điện thoại?
Bạn có thể bắt đầu từ bác sĩ nhi quen của con, phòng tư vấn tâm lý của trường, hoặc khoa tâm lý, tâm thần nhi tại các bệnh viện nhi và bệnh viện đa khoa lớn. Mang theo ghi chép quan sát vài tuần sẽ giúp buổi khám hiệu quả hơn.
