Thoả thuận dùng điện thoại trong gia đình là vài điều cả nhà cùng viết ra và cùng giữ: dùng lúc nào, ở đâu, dùng cái gì, tiền bạc ra sao, gặp chuyện lạ thì làm gì. Nó hiệu quả hơn luật bố mẹ tự đặt vì con được góp ý, và vì người lớn cũng phải giữ. Dưới đây là mẫu sáu phần bạn có thể chép, sửa theo tuổi con và dán lên tủ lạnh ngay tối nay.
Vì sao viết ra lại khác với nói miệng
Hầu hết gia đình đã có luật về điện thoại, chỉ là luật nằm trong đầu bố mẹ và thay đổi theo tâm trạng. Hôm qua được dùng sau bữa tối, hôm nay bị thu vì mẹ mệt. Với trẻ, luật không đoán trước được thì giống như không có luật, và mỗi lần thu máy thành một cuộc giằng co.
Viết ra giải quyết ba chuyện:
- Ai cũng biết luật trước khi có chuyện. Lúc con đang say sưa không phải lúc để thương lượng.
- Bố mẹ không phải đóng vai người xấu mỗi tối. “Thoả thuận của nhà mình ghi thế” nhẹ hơn “mẹ bảo thế”.
- Có chỗ để sửa. Luật sai thì sửa tờ giấy, không phải cãi nhau.
Viện Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) có một công cụ miễn phí tên là Family Media Plan, giúp gia đình tự lập kế hoạch dùng thiết bị theo từng thành viên. Mẫu dưới đây theo tinh thần tương tự, rút gọn cho gia đình Việt và cho điện thoại là thiết bị chính.
Mẫu thoả thuận sáu phần
Mỗi phần chỉ cần hai đến bốn dòng. Thoả thuận dài quá thì không ai nhớ.
Phần 1: Lúc nào
- Ngày đi học: dùng sau khi xong bài và việc nhà, đến ___ giờ.
- Cuối tuần: ___ (ví dụ: buổi sáng và buổi chiều, mỗi buổi một khoảng).
- Không dùng: trong bữa cơm, một tiếng trước giờ ngủ, khi đang ngồi với ông bà.
Phần 2: Ở đâu
- Dùng ở phòng khách hoặc chỗ có người lớn qua lại.
- Không mang vào phòng ngủ buổi tối. Điện thoại cả nhà sạc ở ___ (ví dụ: kệ phòng khách).
- Không dùng khi đang đi bộ qua đường, khi ngồi sau xe máy không cầm chắc tay.
Phần 3: Dùng cái gì
- Ứng dụng mới: hỏi bố mẹ trước, cùng xem nhãn tuổi và dùng thử.
- Phim, video: chọn từ danh sách đã thống nhất, không tự bấm xem tiếp liên tục.
- Nếu thấy thứ làm con sợ, khó chịu: tắt và kể với bố mẹ. Con không bị phạt vì đã kể.
Phần 4: Tiền
- Không tự bấm mua bất cứ thứ gì, kể cả món giá nhỏ.
- Thấy biểu tượng tiền, kim cương, giỏ hàng, ổ khoá: gọi bố mẹ.
- (Với con lớn) Mỗi tháng được ___ đồng cho ứng dụng; hết thì chờ tháng sau.
Phần 5: Người lạ và thông tin riêng
- Không cho ai biết tên trường, địa chỉ nhà, số điện thoại, ảnh mặc đồng phục.
- Người lạ nhắn tin, tặng quà, rủ chuyển sang ứng dụng khác: không trả lời, kể bố mẹ.
- Không có bí mật nào với người trên mạng mà bố mẹ không được biết.
Phần 6: Bố mẹ cũng giữ
- Bố mẹ không cầm điện thoại trong bữa cơm, trừ cuộc gọi gấp.
- Bố mẹ không lướt điện thoại khi con đang kể chuyện.
- Bố mẹ hỏi con trước khi đăng ảnh của con lên mạng.
Phần 6 là phần trẻ để ý nhất. Thoả thuận chỉ có luật cho con thì con hiểu đó là lệnh, không phải thoả thuận.
Chỉnh mẫu theo tuổi con
| Tuổi | Con góp ý thế nào | Nên nhấn vào | Có thể nới dần |
|---|---|---|---|
| Dưới 6 | Bố mẹ viết, đọc cho con nghe, vẽ hình minh hoạ | Luôn có người lớn ngồi cùng; điểm dừng rõ ràng | Hầu như chưa nới |
| 6–9 | Con chọn một vài chỗ: giờ nào trong ngày, ứng dụng nào trong danh sách | Không tự mua, không tự tải, kể khi thấy lạ | Thời điểm dùng trong ngày |
| 10–12 | Con đề xuất từng phần, bố mẹ đồng ý hoặc bàn lại | Người lạ, thông tin riêng, tiền | Tự chọn ứng dụng trong mốc tuổi |
| 13 trở lên | Con viết bản nháp, cả nhà ngồi sửa | Giờ ngủ, điện thoại ngoài phòng ngủ, cách xử lý khi bị quấy rối | Tự quản lý thời gian, bố mẹ chỉ xem lại định kỳ |
Trẻ tuổi thiếu niên hay phản ứng với luật áp đặt. Để con viết bản nháp đầu tiên thường cho kết quả bất ngờ: nhiều bạn tự đặt luật chặt hơn bố mẹ định.
Buổi họp gia đình 20 phút
Đừng đưa tờ giấy đã viết sẵn rồi bảo con ký. Ngồi lại cùng nhau theo thứ tự này:
- Hỏi trước, nói sau (5 phút). “Con thích nhất làm gì trên điện thoại? Có lúc nào con thấy dùng lâu quá làm con mệt không?” Ghi lại câu trả lời.
- Bố mẹ nói một lo lắng cụ thể (3 phút). Một điều thôi, nói bằng chuyện đã xảy ra: “Tuần trước con ngủ muộn ba hôm vì cầm máy trên giường.”
- Đi qua sáu phần (10 phút). Mỗi phần, để con nói trước. Chỗ nào không thống nhất, ghi “thử hai tuần” rồi đi tiếp.
- Chốt ngày xem lại (2 phút). Ghi ngày cụ thể lên tờ giấy, ví dụ hai tuần sau.
Cả nhà ký tên, kể cả người lớn. Dán lên chỗ ai cũng thấy.
Khi thoả thuận bị phá
Thoả thuận nào cũng sẽ bị phá. Câu hỏi là xử lý thế nào để lần sau nó vẫn còn giá trị.
- Hậu quả ghi sẵn từ trước. Ví dụ: dùng quá giờ thì hôm sau bớt đúng khoảng thời gian đó. Hậu quả đã thống nhất thì không cần quát.
- Hậu quả liên quan tới lỗi. Mang máy vào phòng ngủ thì tối hôm sau sạc máy ở phòng bố mẹ, không phải cấm đi chơi với bạn.
- Không phạt khi con tự kể chuyện xấu gặp trên mạng. Nếu con kể việc bị người lạ nhắn tin mà bị thu máy, lần sau con sẽ không kể. Đây là luật quan trọng nhất của cả tờ giấy.
- Bố mẹ phá luật thì nhận. “Mẹ cầm điện thoại trong bữa cơm, mẹ sai.” Câu đó dạy con nhiều hơn mọi bài giảng.
Xem lại sau hai tuần
Lần xem lại đầu tiên là lúc thoả thuận thật sự thành hình. Hỏi ba câu:
- Luật nào giữ được dễ dàng? Giữ nguyên.
- Luật nào cả nhà hay quên hoặc cãi nhau? Viết lại cho rõ hoặc bỏ.
- Có chuyện gì mới mà tờ giấy chưa nói tới? Thêm một dòng.
Sau đó xem lại khi có thay đổi lớn: con vào cấp học mới, con có máy riêng, nghỉ hè. Thời gian biểu mùa hè khác hẳn năm học, dùng nguyên luật năm học cho mùa hè thì hoặc quá chặt hoặc bị phá liên tục.
Các công cụ giới hạn thời gian trên máy có thể hỗ trợ thoả thuận, ví dụ tự khoá ứng dụng sau giờ đã thống nhất. Nhưng chúng là phần phụ. Công cụ chặn được máy, không dạy được con tự dừng. Tờ giấy trên tủ lạnh, và việc cả nhà cùng giữ nó, mới làm được việc đó.
Câu hỏi thường gặp
Thoả thuận dùng điện thoại trong gia đình gồm những gì?
Một mẫu gọn có sáu phần: dùng lúc nào, dùng ở đâu, dùng cái gì, chuyện tiền, người lạ và thông tin riêng, và những điều bố mẹ cũng phải giữ. Mỗi phần hai đến bốn dòng là đủ để cả nhà nhớ được.
Trẻ mấy tuổi thì nên cùng viết thoả thuận?
Trẻ dưới sáu tuổi thì bố mẹ viết và đọc cho con nghe. Từ khoảng sáu tuổi, con có thể chọn một vài chỗ như giờ dùng trong ngày. Từ mười tuổi trở lên, để con đề xuất hoặc viết bản nháp sẽ giúp con giữ luật tốt hơn.
Con phá thoả thuận thì nên phạt thế nào?
Hậu quả nên được ghi sẵn từ trước và liên quan trực tiếp tới lỗi, ví dụ dùng quá giờ thì hôm sau bớt đúng khoảng đó. Tuyệt đối không phạt khi con tự kể chuyện xấu gặp trên mạng, nếu không lần sau con sẽ giấu.
Bố mẹ có cần giữ luật như con không?
Nên có. Thoả thuận chỉ có luật cho con thì con hiểu đó là lệnh. Vài luật cho người lớn như không cầm máy trong bữa cơm, hỏi con trước khi đăng ảnh của con, giúp con thấy đây là việc của cả nhà.
Bao lâu thì nên sửa thoả thuận một lần?
Xem lại lần đầu sau khoảng hai tuần, rồi xem lại khi có thay đổi lớn như con lên cấp, có máy riêng, hay vào kỳ nghỉ hè. Luật nào giữ dễ thì giữ, luật nào hay gây cãi nhau thì viết lại hoặc bỏ.
