Nhiều ông bà cầm điện thoại chỉ để gọi video cho con cháu, rồi đặt xuống. Không phải vì không muốn dùng thêm, mà vì mọi thứ trên màn hình được làm cho người hai mươi tuổi: chữ nhỏ, nút sát nhau, cử chỉ không ai giải thích. Một ứng dụng giải trí hợp với người lớn tuổi không cần “dành riêng cho người già”. Nó cần đúng vài điều kiện, và máy cần được chỉnh lại một lần cho vừa mắt, vừa tay. Bài này dành cho con cháu muốn giúp ông bà, kể cả phần khó nhất: dạy để ông bà tự dùng được.
Chỉnh máy trước, chọn ứng dụng sau
Phần lớn khó khăn của người lớn tuổi nằm ở máy, không ở ứng dụng. Mười phút chỉnh máy đáng giá hơn cả buổi tìm ứng dụng “dễ dùng”.
Phóng to: cỡ chữ và thu phóng màn hình là hai thứ khác nhau
Điện thoại có hai nút chỉnh độ lớn, và nhiều người chỉ biết một:
- Cỡ chữ chỉ làm chữ to lên. Trên iPhone nằm trong Cài đặt, mục Màn hình & độ sáng, dòng Cỡ chữ; muốn to hơn nữa thì vào Trợ năng, mục Màn hình & cỡ chữ, bật Chữ lớn hơn. Trên Android thường nằm trong Cài đặt, mục Màn hình, dòng Cỡ chữ hoặc Cỡ và kiểu phông chữ (tên gọi hơi khác tuỳ hãng).
- Thu phóng màn hình (iPhone gọi là Thu phóng màn hình, Android thường gọi là Kích thước hiển thị hoặc Thu phóng màn hình) làm mọi thứ to lên: nút, biểu tượng, khoảng cách giữa các nút.
Với ứng dụng giải trí, cái thứ hai quan trọng hơn. Chi tiết mà người làm ứng dụng mới biết: phần lớn ứng dụng giải trí, nhất là loại chạy trên trình duyệt, vẽ toàn bộ khung hình như một bức tranh, nên chữ trong đó không nghe theo cỡ chữ của máy. Chỉnh cỡ chữ lên hết cỡ mà vào ứng dụng thấy nút vẫn nhỏ là vì vậy. Thu phóng màn hình thì khác: nó khiến ứng dụng web “tưởng” màn hình hẹp hơn, nên tự bố trí nút to hơn.
Một mẹo nữa: với ông bà, máy tính bảng thường hợp hơn điện thoại. Chiếc máy tính bảng cũ con cháu không dùng nữa, chỉ để vài ứng dụng giải trí và gọi video, là món quà rất thực tế.
Tắt những thứ gây hoang mang
- Tự động khoá: đặt dài ra (hai đến năm phút). Màn hình tắt sau ba mươi giây trong lúc ông bà đang đọc hướng dẫn là lý do hay gặp khiến ông bà nghĩ “máy hỏng rồi”.
- Thông báo từ ứng dụng khác: một khung thông báo trượt xuống giữa lúc đang chơi, ông bà chạm nhầm vào là bị đưa sang ứng dụng khác, không biết đường quay lại.
- Tự xoay màn hình: ông bà hay cầm máy nghiêng khi ngả lưng. Khoá xoay, trừ khi ứng dụng cần màn hình ngang.
- Màn hình chính: dọn một trang chỉ còn vài biểu tượng thật cần. Đặt biểu tượng ứng dụng giải trí ở đúng chỗ cố định, đừng đổi chỗ khi ông bà đã quen.
Khoá vào một ứng dụng: tính năng ít người biết
Điều ông bà sợ nhất là “bấm lung tung rồi không biết nó chạy đi đâu”. Cả hai hệ đều có cách khoá máy vào đúng một ứng dụng:
- iPhone, iPad: vào Trợ năng, bật Truy cập được hướng dẫn. Mở ứng dụng, bấm nhanh ba lần nút sườn (hoặc nút Home ở máy cũ) để khoá. Muốn thoát phải bấm ba lần lại và nhập mã. Trong lúc bật, còn khoanh được những vùng màn hình không nhận chạm — ví dụ vùng góc có nút thoát.
- Android: tính năng Ghim ứng dụng, thường nằm trong Cài đặt, mục Bảo mật (tên có thể khác tuỳ hãng). Ghim xong, vuốt thế nào cũng không văng ra ngoài.
Đây là cách giúp ông bà tự tin nhất trong những ngày đầu: biết rằng mình có bấm sai cũng không làm hỏng gì.
Ứng dụng giải trí thế nào thì hợp với ông bà
| Điều kiện | Vì sao |
|---|---|
| Chỉ một cử chỉ chính (chạm) | Vuốt nhanh, giữ lâu, chụm hai ngón là những thao tác người lớn tuổi hay làm hụt |
| Nút có nhãn chữ, không chỉ biểu tượng | Biểu tượng bánh răng hay ba gạch ngang không tự nói nó là gì |
| Không phạt khi chậm | Đồng hồ đếm ngược gắt, mất lượt vì chậm tay là cách làm người mới nản nhanh nhất |
| Luật đã quen từ ngoài đời | Không phải học luật mới, chỉ học cách chạm |
| Lượt ngắn, dừng lúc nào cũng được | Mắt mỏi, tay mỏi nhanh hơn người trẻ |
| Không quảng cáo dẫn ra ngoài | Quảng cáo kiểu “bạn đã trúng thưởng” là cửa ngõ của lừa đảo nhắm vào người lớn tuổi |
Ví dụ cụ thể từ Giao Đấu
Giao Đấu có bốn môn vợt, trong đó cầu lông và bóng bàn là thứ nhiều ông bà từng chơi hoặc xem hằng ngày trên tivi. Điều làm nó hợp với người lớn tuổi nằm ở cơ chế: nhân vật tự chạy tới điểm đánh bóng, người chơi chỉ cần chọn đúng lúc. Và cú đánh được tính ở lúc nhấc ngón tay lên, không phải lúc chạm xuống. Nghĩa là ông bà có thể đặt ngón tay lên màn hình từ trước, bình tĩnh nhìn bóng bay tới, rồi chỉ việc nhấc lên khi vòng tròn chuyển xanh. Người phản xạ chậm vẫn chơi được, vì phần “chuẩn bị” không bị tính giờ.
Có một cái bẫy nhỏ với tay run: ứng dụng coi ngón tay di chuyển dưới 26 điểm ảnh là một cú chạm; tay run làm ngón trượt xa hơn thế thì cú chạm hoá thành cú vuốt, bóng đi hướng khác. Nếu thấy ông bà hay đánh “lạc hướng” dù đúng nhịp, hãy dặn ông bà đặt cả đầu ngón tay xuống chắc thay vì chạm nhẹ bằng móng, và bật Hỗ trợ điều khiển trong phần Cài đặt của ứng dụng — độ lệch của cú đánh giảm đi, chỉ có điều trận đó không tính lên bảng xếp hạng, mà ông bà thì chẳng cần bảng xếp hạng.
Còn những ứng dụng cần một tay giữ cần điều khiển, tay kia bấm ba nút như Chiến Đấu thì nói thật là khó cho người mới dùng điện thoại. Không phải ứng dụng nào cũng hợp, và không cần ép.
Chơi cùng cháu
Ứng dụng hợp với ông bà nhất có khi lại là ứng dụng của cháu. Ngồi cùng cháu trong Thỏ Dâu, ông bà không phải học gì: cháu dẫn đường, ông bà làm khách, làm bệnh nhân, làm người mua hàng. Nếu ông bà muốn tự kéo thả đồ vật mà tay không đủ khéo, trong mục Phụ huynh có tuỳ chọn Chạm để chọn, chạm để đặt: chạm một lần để nhấc món đồ, chạm lần nữa vào chỗ cần đặt, không phải giữ ngón tay trượt dài trên màn hình.
Lợi ích — nói cho đúng mức
Hãy dè dặt với lời quảng cáo ứng dụng giúp “chống lão hoá não”. Điều có thể nói chắc là những thứ quan sát được:
- Canh bóng rồi chạm đúng lúc là một việc phối hợp mắt và tay có thật, lặp lại nhiều lần, ở cường độ nhẹ.
- Có một việc nhỏ để làm, có tiến bộ nhìn thấy được (hôm qua đỡ ba quả, hôm nay đỡ được năm) — với người về hưu, cảm giác “mình vẫn học được cái mới” có giá trị riêng.
- Và lớn nhất: có chuyện để nói với con cháu. “Hôm nay bà thắng được máy ở môn bóng bàn” là câu mở đầu cho cả một cuộc gọi.
Còn nếu ông bà có vấn đề sức khoẻ cụ thể về trí nhớ hay vận động, đó là việc của bác sĩ, không phải của ứng dụng giải trí.
Dạy ông bà: sáu điều con cháu hay làm sai
- Cầm máy làm hộ. Con cháu bấm nhanh, ông bà nhìn theo không kịp, lần sau vẫn không tự làm được. Hãy để máy trong tay ông bà, mình chỉ nói.
- Dạy nhiều thứ một lúc. Mỗi buổi chỉ một việc: hôm nay mở ứng dụng từ biểu tượng, mai học cách chơi.
- Dùng từ chuyên môn. “Vuốt lên từ mép dưới” rõ hơn “về màn hình chính”; “chạm nhẹ như gõ cửa” rõ hơn “tap”. Nói bằng từ ông bà dùng hằng ngày.
- Không dạy đường thoát. Ngay buổi đầu, trước cả khi dạy chơi, dạy cách quay về màn hình chính. Biết đường về rồi, ông bà mới dám thử.
- Không viết lại. Một tấm giấy nhỏ ghi ba bước, vẽ tay hình biểu tượng, để cạnh chỗ ông bà hay ngồi. Gọi video nhắc lại mười lần không bằng tấm giấy đó.
- Sốt ruột. Người lớn tuổi học chậm hơn nhưng nhớ lâu. Câu “con chỉ rồi mà” là câu làm ông bà thôi hỏi — và thôi dùng.
Giữ an toàn
Ứng dụng chạy trên trình duyệt có một lợi thế với người lớn tuổi: không phải vào kho ứng dụng, nên không gặp những ứng dụng giả mạo tên na ná. Nhưng hãy dặn ông bà một quy tắc đơn giản: ứng dụng giải trí không bao giờ cần số tài khoản ngân hàng, mã xác nhận gửi qua tin nhắn hay ảnh căn cước. Màn hình nào hỏi những thứ đó thì tắt đi và gọi cho con cháu.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao phóng to chữ và nút trên điện thoại cho người lớn tuổi?
Có hai chỗ chỉnh: Cỡ chữ chỉ làm chữ to lên, còn Thu phóng màn hình (Android thường gọi là Kích thước hiển thị) làm to mọi thứ gồm cả nút và biểu tượng. Với ứng dụng giải trí, nên chỉnh Thu phóng màn hình vì chữ trong nhiều ứng dụng loại này không theo cỡ chữ của máy.
Làm sao để ông bà không bấm nhầm thoát khỏi ứng dụng?
Trên iPhone và iPad, bật Truy cập được hướng dẫn trong Trợ năng rồi bấm ba lần nút sườn để khoá máy vào một ứng dụng. Trên Android, dùng tính năng Ghim ứng dụng, thường nằm trong mục Bảo mật của Cài đặt.
Ứng dụng giải trí nào hợp với người lớn tuổi?
Nên chọn ứng dụng chỉ cần chạm, nút có nhãn chữ, không phạt khi chậm, luật quen từ ngoài đời và lượt ngắn. Các môn như cầu lông, bóng bàn mà nhân vật tự di chuyển, người chơi chỉ chọn thời điểm đánh là ví dụ phù hợp.
Chơi ứng dụng giải trí có giúp người già chống lão hoá não không?
Nên dè dặt với những lời hứa như vậy. Điều chắc chắn là việc canh và chạm đúng lúc có sự phối hợp mắt và tay, và có niềm vui học được điều mới, có chuyện để nói với con cháu. Vấn đề sức khoẻ cụ thể thì cần hỏi bác sĩ.
Vì sao ông bà chạm màn hình hay bị nhận sai?
Tay run khiến ngón trượt đi, máy hiểu cú chạm thành cú vuốt; chạm bằng móng hoặc đầu ngón quá khô cũng dễ bị hụt. Hãy dặn ông bà đặt cả đầu ngón tay xuống chắc chắn, và bật chế độ hỗ trợ điều khiển nếu ứng dụng có.
Dạy ông bà dùng điện thoại thế nào cho nhanh nhớ?
Để máy trong tay ông bà thay vì bấm hộ, mỗi buổi chỉ dạy một việc, dạy cách quay về màn hình chính trước tiên. Ghi ba bước lên một tấm giấy nhỏ có vẽ biểu tượng và để cạnh chỗ ông bà hay ngồi.
